نيز روشن شد كه قياسى كه حد اكبر آن علت حد اوسط آن است ، يا هر دو معلول امر سومى هستند ، البته قياس برهانى نيست ، زيرا اين نوع قياس توليد يقين نمىكند . پس واجب‌است كه برهان ان از مقدماتى تأليف شود كه داراى سبب نيستند . شيخ درفصل هشتم ازمقاله اول كتاب « برهان » مىگويد : « اگر ثبوت حد اكبر بر حد اصغر علتى نداشته باشد ، بلكه ذاتاً حد اكبر بر حد اصغر ثابت باشد ، امااين ثبوت بين الوجود نباشد ، وثبوت حد اوسط بر حد اصغر نيز علتى نداشته باشد ، اما اين ثبوت بين الوجود باشد ، وثبوت حد اكبر بر حد اوسط نيز بين الوجود باشد ، در اين صورت مىتوان برهان يقينى منعقد كرد وچنين برهانى ، برهان ان خواهد بود نه برهان لم » . « 1 » سپس مىگويم : از آن‌جا كه مطلق قياس به قياس اقترانى وقياس استثنايى تقسيم مىشود ، وقضيه ( شرطى ) منفصله به وجهى به ( شرطى ) متصله منحل مىگردد ، و در ( قياسات ) شرطى تمام اشكال مانند قياسات حملى به شكل اول بازگشت دارند ، بنابراين امكان دارد كه دراقسام ( قياس ) اقترانى برهان لم وبرهان ان واقع شود . اما قياس استثنايى يا از متصله و يك استثنا تأليف مىيابد ، كه در اين صورت وضع علت ، علت وضع معلول ، و رفع علت ، علت رفع معلول است . پس ممكن است در اين نوع قياس برهان لم واقع شود . و اگر در آن علتى باشد وبرهان ، برهان لم باشد ، واجب است كه آن علت هرگاه وضع استثنا شود مقدم باشد ، وهرگاه رفع استثنا شود تالى باشد . براى مثال مىگوييم : هرگاه علت موجود باشد معلول موجود است ، لكن علت موجود است ، نتيجه مىدهد كه : بنابراين معلول موجود است . و مانند : هرگاه معلول موجود باشد علت نيز موجود است ، لكن علت موجود نيست ، كه نتيجه مىدهد : بنابراين معلول موجود نيست . يا اين‌كه قياس استثنايى ازمنفصله وحمليه

--> ( 1 ) . برهان شفاء ، فصل هشتم از مقاله اول ، ص 86